De Mona Lisa is een olieverfschilderij op populierenhout, geschilderd door Leonardo da Vinci aan het begin van de 16e eeuw. Het schilderij meet 77 cm bij 53 cm en bevindt zich tegenwoordig in het Musée du Louvre, in de Salle des États, beschermd door een thermobox en een kogelwerend glas. Achter deze bescherming en deze beroemdheid schuilen specifieke technische en historische vragen, waarvan sommige pas recent beantwoord zijn.
Plumbonacriet en voorbereidingslaag: wat de chemie onder de verf heeft gevonden
In 2023 heeft een team van onderzoekers een deeltjesversneller (synchrotronstraling) gebruikt om een micro-monster van de verflagen van de Mona Lisa te analyseren. Het resultaat verraste: de voorbereidingslaag bevat plumbonacriet, een zeldzaam verbinding van loodwit.
Deze verbinding ontstaat wanneer loodwit wordt gemengd met olie en verhit. De aanwezigheid van plumbonacriet wijst erop dat Leonardo da Vinci waarschijnlijk zijn paneel heeft voorbereid met een dikke pasta van loodwit opgelost in warme olie, een procédé dat de applicatie vergemakkelijkt en een heldere onderlaag creëert die de transparantie-effecten bevordert.
Dit type voorbereiding was eerder nooit gedocumenteerd bij Leonardo da Vinci. Het is echter wel gevonden in werken van Rembrandt, die meer dan een eeuw later schilderde. Om het verhaal van de Mona Lisa op Voiloo te verdiepen, verheldert dit chemische detail de experimentele methode van de schilder ver voorbij alleen het sfumato.
Lisa Gherardini: historische consensus en schaduwgebieden over het model
De identificatie van het model is gebaseerd op een getuigenis van Giorgio Vasari, biograaf van de kunstenaars van de Renaissance, die Lisa Gherardini, echtgenote van Francesco del Giocondo, een Florentijnse zijdehandelaar, noemde. De naam “Joconde” is trouwens afgeleid van “Giocondo”.
Deze identificatie is tegenwoordig de meest algemeen aanvaarde onder kunsthistorici. Maar de term “consensus” betekent niet absolute bewijs. Vasari heeft Leonardo nooit het schilderij zien schilderen en steunde op indirecte bronnen.
Wat de documenten niet bevestigen
Sommige biografische details die vaak aan het portret worden gekoppeld, zijn niet onderbouwd door overtuigende documenten. Het idee dat Lisa Gherardini zwanger zou zijn geweest op het moment van de pose, bijvoorbeeld, is gebaseerd op een kledinginterpretatie (de transparante sluier op haar schouders, soms geassocieerd met moederschap in Florence). Geen enkel tijdsregistratie bevestigt deze hypothese.
- De sluier die door het model wordt gedragen, is een guarnello, een kledingstuk dat gebruikelijk was bij Florentijnse vrouwen van die tijd, niet noodzakelijkerwijs gerelateerd aan een zwangerschap.
- Er is tot op heden geen contract van opdracht tussen Francesco del Giocondo en Leonardo da Vinci gevonden.
- Het schilderij is nooit geleverd aan de veronderstelde opdrachtgever, wat de hypothese voedt dat Leonardo het voor zichzelf heeft gehouden, misschien als een middel voor schilderexperimenten.
Sfumato van de Mona Lisa: een techniek zonder zichtbare contouren
Het sfumato verwijst naar een techniek van het aanbrengen van extreem dunne en translucente verflagen, die opeenvolgend worden aangebracht om onopvallende overgangen tussen schaduw- en lichtgebieden te creëren. Het woord komt van het Italiaanse “sfumare”, wat “verdampen” betekent.
Bij de Mona Lisa is deze techniek zichtbaar rond de ogen en de mond. De hoeken van de lippen zijn niet getekend door een lijn, maar gesuggereerd door een geleidelijke variatie in toon. De glimlach verandert van uiterlijk afhankelijk van de kijkhoek en de afstand, niet door willekeurige optische illusie, maar omdat de contouren niet bestaan als lijnen.
Een laserscanner om de lagen te meten
In 2004 werd op verzoek van het Louvre een multispectrale laserscanner-examen op het schilderij uitgevoerd. Deze opname maakte het mogelijk om de dikte van de glacislagen te meten en de overlappen te documenteren. De verkregen beelden onthullen geen “verborgen waarheden” in spectaculaire zin: ze bevestigen een geduldige werkwijze, waarbij elke laag de perceptie van de vorige laag iets verandert.
Dit type analyse toont ook aan dat de Mona Lisa nooit is gerestaureerd. De zichtbare craquelures op het oppervlak zijn het resultaat van de natuurlijke veroudering van het populierenpaneel en de vernis, niet van een degradatie als gevolg van ingrepen.
Het Louvre en de toekomst van de presentatie van het schilderij
Het Musée du Louvre heeft een uitgebreid herinrichtingsplan aangekondigd dat voorziet in het wijzigen van de bezoekvoorwaarden voor de Mona Lisa. Het project omvat de mogelijkheid van een speciale ruimte, gescheiden van de rest van de Salle des États.
Deze beslissing is niet alleen het resultaat van het beheer van menigten. Interne rapporten van het museum spreken over degradatie van lokalen en verouderde airconditioningapparatuur die moeite heeft om stabiele temperatuur- en vochtigheidsomstandigheden te handhaven. Voor een werk op een houten paneel zijn thermische variaties een directe bedreiging: het hout zet uit en krimpt, wat de craquelures versnelt.
Het budget dat voor dit algehele renovatieplan van het Louvre wordt genoemd, bedraagt honderden miljoenen euro’s. De verplaatsing van de Mona Lisa naar een nieuwe ruimte is dus zowel een conserveringskwestie als een reactie op de terugkerende klachten van bezoekers, die vaak teleurgesteld zijn door de opgelegde afstand en de moeilijkheid om het schilderij onder goede omstandigheden te observeren.
De Mona Lisa blijft een actief studieobject. Elke nieuwe analysetechnologie (synchrotron, laserscanner, multispectrale beeldvorming) voegt een laag informatie toe over de methode van Leonardo da Vinci, zonder alle vragen op te lossen. Het ontbreken van een contract, het ontbreken van restauratie en het ontbreken van contouren vormen drie bijzonderheden die, samen genomen, verklaren waarom dit schilderij van bescheiden afmetingen chemici, historici en conservatoren blijft mobiliseren.
